به سوی ظهور

وظيفه ما نسبت به امر به معروف و نهى از منكر چيست؟

از آنجا كه غيبت امام زمان، عجل الله تعالى فرجه، هرگز به معناى تعطيلى احكام اسلام نيست، از اينرو همه افراد جامعه اسلامى در قبال تمامى احكام و مقرراتى كه خداوند متعال براى آنها مقرر ساخته است; مسؤول اند. به عنوان مثال در بعد تكاليف فردى موظف به خواندن نماز و گرفتن روزه و انجام اعمال حج (درصورت داشتن شرائط خاص آن) مى باشند و در بعد وظايف اجتماعى هم وظيفه دارند تا تكاليفى را كه از جمله آنهاست اقامه امر به معروف و نهى از منكر به جاى آورند.

منتهى نكته بسيار مهمى كه در اين زمينه حائز اهميت است آن كه همه مكلفين بايد قبل از اقدام به انجام يك تكليف از شرايط و خصوصيات آن به حد كافى علم و آگاهى حاصل نمايند تا در مرحله عمل از حد و حدود خاص آن تعدى ننمايند بلكه هر يك از آنها رابر طبق چارچوبهاى مشخص شده در تعاليم حيات بخش اسلامى انجام دهند. به عنوان مثال در مورد همين موضوع امر به معروف و نهى از منكر دهها مطلب بسيار اساسى هست كه بايد مكلف از كم و كيف آنها آگاه باشد كه به عنوان نمونه مختصرا اشاره اى مى كنيم:

الف) اهميت و ارزش امر به معروف و نهى از منكر

چه بسا اگر افرادى به نقش بسيار حساس اين امر توجه ننمايند و با سهل انگارى و بى تفاوتى با آن برخورد كنند براى جامعه مشكلاتى پيش مى آيد كه كيان آن را به خطر مى اندازد. در  راستاى توجه به اين نكته است كه در آيات و روايات فراوانى لزوم اقامه آن به تعابير مختلفى گوشزد شده است. در آيه 104 آل عمران مى فرمايد: ولتكن منكم امة يدعون الى الخير و يامرون بالمعروف و ينهون عن المنكر و اولئك هم المفلحون ؛ بايد جمعى در ميان شما باشند كه دعوت به كار نيك و امر به معروف و نهى از منكر نمايند و آنها رستگارانند.

حضرت على، عليه السلام، درضمن يكى از كلمات قصار نهج البلاغه، در اين باره مى فرمايند:

و ما اعمال البر كلها و الجهاد فى سبيل الله عند الامر بالمعروف و النهى عن المنكر الا كنفثة فى بحر لجى. (1)

تمام كارهاى نيك و حتى جهاد در راه خدا در برابر امر به معروف و نهى از منكر همچون آب دهان در برابر درياى پهناور است.

خلاصه از مجموعه اين دسته از آيات و روايات چنين معلوم مى شود كه امر به معروف يك تكليف واجبى است كه اولا در بين مجموعه واجبات از جايگاه خاصى برخوردار است ثانيا بى توجهى به آن، سبب ايجاد گرفتاريهاى مهمى در جامعه مى گردد كه از جمله آنها اين است اشرار تسلطبه مقدرات جامعه پيدا مى كنند و مردم هر چه دعا كنند به مرحله اجابت نمى رسد. (2)

ب) شرايط امر به معروف و نهى ازمنكر

همانطور كه براى به نتيجه رسيدن هر كارى شرايط خاصى لازم است براى انجام مناسب و نتيجه بخشى امر به معروف و نهى از منكر هم شرطهايى ذكر شده است كه عمده آنها چهار چيز است:

1- خود امر كننده به معروف ونيكى و نهى كننده از منكر و بدى، عالم به معروف و منكر باشد يعنى دقيقا بداند كه چه كارى از نظر شرع مقدس معروف است تا به آنها امر كند و چه چيزهاى منكر است تا از آنها ديگران را باز دارد.

2- شرايط زمانى و مكانى و وضعيت مخاطب به گونه اى باشد كه فرد احتمال تاثير امر و نهى را بدهد به عبارت ديگر فرد تشخيص دهد كه درچنين موقعيتى امر و نهى كردن به طرف مقابل مؤثر خواهد بود و او را از كار بد بازداشته و به انجام كار نيك وادار خواهد نمود وگرنه بدون وجود چنين احتمالى امر به معروف و نهى از منكر وجوبى ندارد.

3- شرط ديگر آن است كه امر ونهى كننده بداند هنوز اين فرد بناى تكرار كار منكر را دارد وگرنه اگر او از انجام كار بد پشيمان شده و تصميم گرفته است كه ديگر به سراغ آن كار نرود براى امر و نهى كننده زمينه امر و نهى باقى نمى ماند.

4- در ضمن بايد امر و نهى كننده بداند كه اين كار او ضرر جانى و حيثيتى براى مؤمنى و يا خود او درپى نخواهد داشت وگرنه باز تكليف ازاو ساقط خواهد بود مگر اينكه آن منكر يا ترك معروف يك مساله بسيار مهمى باشد كه در آن صورت حتى تحمل ضرر جانى هم واجب مي شود كه تفصيل آن در كتابهاى فقهى مطرح است.

اين نكته را نيز بايد در نظر داشت كه امركننده به «معروف» و باز دارنده از «منكر» در صورتى مى تواند به نتيجه مطلوب دست يابد و مخاطب خود را تحت تاثير قرار دهد كه خود به معروف عمل كند و از منكر دورى جويد.

ج) مراتب امر به معروف و نهى ازمنكر

براى امر به معروف و نهى ازمنكر مراتبى هم ذكر شده است كه با وجود احتمال برآورده شدن مقصود از مرتبه پايين، جائز نيست كه به مراتب بالاتر عمل شود. اين مراتب عبارتند از:

1- اول با قلب، يعنى; شخص معصيت كننده طورى عمل شود كه او متوجه شود كه آمر به معروف و ناهى از منكر قلبا ًاز كار او ناراحت است. مثل اينكه روى خود را برگرداند يا چهره اش را عبوس كند و رفت و آمد با او را كم سازد يا حداقل نمى تواند عكس العمل نشان دهد در قلب خود از آن كار ناراحت باشد.

3- مرتبه دوم امر و نهى با زبان: يعنى وقتى كارهاى قبلى مؤثر نشد واجب است كه اهل معصيت را با زبان نهى كند و يا به ترك كنند معروف با زبان امر كند. اما جائز نيست كه در امر و نهى از فحش و دروغ و اهانت و ... استفاده كند مگر اينكه معصيت او يك امر مهمى باشد مثل قتل و جنايت... كه اينجاها جلوگيرى بهر نحوى جائز خواهد بود.

3- مرتبه سوم توسل به زور يا به اصطلاح مرتبه يد (دست) است كه در اين مورد اغلب لازم است با اجازه و تحت نظر فقيه جامع الشرائط و حاكم شرعى انجام گيرد چرا كه چه بسا اقدام هاى خود سرانه سبب بروز تنش و هرج و مرج در سطح جامعه خواهد شد كه توضيح كامل هر يك از اين مراتب و شرائط خاص آنها در رساله هاى علميه مراجع و كتاب هاى فقهى و رساله هايى كه به طور مستقل در اين باره به نگارش در آمده آورده شده كه علاقه مندان مى توانند به آنها مراجعه كنند و ...

نتيجه آنكه در دوره غيبت هم مكلفين موظفند از طريق كسب اطلاع از كم و كيف و شرائط و خصوصيات احكام نسبت به انجام و اقامه آنها اقدامات لازم را به عمل آورند و نگذارند اين امور به فراموشى سپرده شود اين تنها به مساله امر به معروف... اختصاص ندارد و مسلمانان در تمامى احكام دينى از چنين وظيفه اى برخوردارند.

1. نهج البلاغه كلمات قصار شماره 374.

2. لا تتركوا الامر بالمعروف و النهى عن المنكر فيولى عليكم شراركم ثم تدعون فلايستجاب لكم. (نامه 47 نهج البلاغه صفحه 422 صبحى صالح).